Verlichting/ontwaken
De leer van de Boeddha is vooral praktisch op verlichting gericht. Hij hield
zich ook wel met psychologische en filosofische bespiegelingen bezig maar
alleen voor zover die meehielpen om het pad naar de verlichting te ondersteunen.
Zijn veronderstelling was dat we ons in een mensenleven niet te veel bezig
zouden moeten houden met onnutte zaken. Wij zouden ons in een mensenleven
vooral moeten richten op het doorbreken van de keten van oorzaak en gevolg.
Het is goed om te beseffen, dat in zijn analyse van de keten van oorzaak en
gevolg de geest centraal staat. Karmische patronen rijzen vanuit vroegere
ervaringen op in ons bewustzijn, en nemen daarin vorm, naam en kleur aan.
Onze geest heeft vervolgens de neiging zich te identificeren met hetgeen het
waarneemt. Als we aan die neiging toegeven, dan wordt vrijwel alles van wat
we nu waarnemen, bepaald door onze herinnering, door onze gewoontepatronen.
En stappen we als vanzelf in de volgende schakel. Dat hoeft niet zo te gaan.
Volgens de Boeddha is de identificatie van onszelf met hetgeen in onze geest
oprijst een onjuist inzicht, dat de grondslag is van al het lijden. Wij hebben
wel een lichaam, maar wij zijn ons lichaam niet. Wij hebben wel gedachten,
gevoelens en verlangens, maar wij zijn onze gedachten, gevoelens en verlangens
niet. Wij hebben wel herinneringen, maar wij zijn onze herinneringen niet.
Wij hebben wel karmische neigingen, maar wij hoeven daar niet in te stappen.
Het juiste inzicht, de eerste stap op het achtvoudige pad, is het inzicht
dat wij ons lichaam, onze gedachten en gevoelens niet zijn en die identificatie
kunnen doorbreken. En dat kan op drie niveaus, op het niveau van het inzicht
en motivatie (de eerste twee stappen van het Edele Achtvoudige Pad), op het
niveau van het handelen (de stappen 2 - 5) en op het niveau van de innerlijke
beoefening ( de stappen 6-8).
De boeddhistische methode grijpt op ieder van de drie niveaus aan. Op het
niveau van inzicht en motivatie zijn er cursussen ter verkrijging van inzicht
en oefeningen ter versterking van de motivatie. Op het niveau van het handelen
kun je aan het leven deelnemen vanuit een bewuste heilzame intentie, waardoor
de cyclus van pijn en lijden wordt doorbroken. Daarvoor is een verandering
van gewoonten nodig, een herprogrammering van lichaam, spraak en geest. Op
het niveau van de innerlijke beoefening zijn er vele -zeer uiteenlopende -
vormen van concentratie en meditatie.
Zo is het mogelijk om op basis van de beschrijving van de 12 schakels hiervoor
(niveau van inzicht) om uit deze cyclus te stappen. De veronderstelling is
dat als we ons bewust zijn van een schakel, de volgende schakel niet als vanzelf
hoeft te volgen. Maar dan moeten we ons dat wel realiseren. Er blijken twee
schakels te zijn waar het eruit stappen beter gaat. Dat is bij schakel 7:
het gevoel. De schakels 1 t/m 6 spelen zich razendsnel en vrij onbewust af.
Bij schakel 7 (het gevoel) voelen we echt wat. Dan hebben we de mogelijkheid
om niet de schakels 8 en verder te laten volgen wanneer we bij dat gevoel
kunnen blijven en er niet voor weglopen. En kunnen we ophouden verder karma
te creëren. Datzelfde geldt voor schakel 12. Als we ons realiseren hoe we
ervoor staan, hoeven we niet opnieuw vanuit de onwetendheid van schakel 1
een nieuwe cyclus te creëren.
Essentieel in dit denken is het inzicht dat het vooral de intensiteit van
de huidige situatie is waar we mee zouden moeten werken. Dat leidt tot een
directe ervaring van wat zich voordoet: pijn is pijn, plezier is plezier.
Daarmee wordt de cyclus doorbroken omdat het 'nu' centraal staat en niet de
herinnering.
Beoefening helpt in sterke mate de identificatie te doorbreken en de aandacht
eenpuntig te richten op de verlichting. Door die doorbreking kunnen we tenslotte
de oude patronen waarnemen zonder er in mee te gaan. Beoefening leert ons
te zien, te ervaren wat zich op een bepaald moment aan ons voordoet zonder
dat we dat verder hoeven te laden met onze herinneringen. Wanneer we ons vandaar
uit direct en eenvoudig kunnen verbinden met situaties zoals ze zijn, ontstaat
er automatisch een gevoel van vrijheid, een gevoel van vreugde. Op dat moment
kunnen we stoppen met vechten en kunnen we ontspannen. Zoals we de voortglijdende
wolken kunnen zien, zonder dat we ze zijn, zo kunnen we onze gedachten en
gevoelens zien zonder dat we ze zijn. We kunnen ze waarnemen, observeren en
voorbij laten glijden. Daardoor verliezen ze hun kracht en worden we vrij
van pijn en lijden, als we dit steeds herhalen.
Wanneer we de schakels die onze pijn en het lijden creëren, in onszelf doorbreken,
gaat ons hart open en zien we scherper de pijn en het lijden om ons heen.
Vanuit dat mededogen kan de wens groeien om alle wezens uit de kringloop van
pijn en lijden te verlossen.